Rosja za czasów młodości Elżbiety

Elżbieta była drugą córką wielkiego cara Rosji, Piotra I. Urodziła się 29 grudnia 1709 roku. Na tron carski przyszło jej czekać trzydzieści dwa lata. Kiedy w 1725 roku zmarł jej ojciec tron rosyjskich władców stał się celem bardzo pożądanym i w czasie dorastania Elżbiety zasiadało na nim pięciu władców: Katarzyna I, jej matka, Piotr II, wnuk Piotra Wielkiego, Anna Iwanowa, jej ciotka i kilkumiesięczny Iwan VI.

Kiedy Anna Iwanowa wstępowała na tron, Elżbieta miała wówczas dwadzieścia jeden lat. Dla Rosji oznaczało to pogłębienie się w ciemnościach. Jak w "Historii Rosji" opisuje ją Ludwik Bazylow, była ona "obojętna zupełnie wobec spraw państwowych, niewykształcona, ulegająca wyłącznie wpływom niemieckim". Zresztą należy nadmienić, że wpływy te łatwo było na niej wywrzeć głównie poprzez jej faworyta - Ernesta Birona, niemieckiego władcę Kurlandii. Zresztą rządy Anny i Birona nazwano "bironowszczyzną", co oddaje w pełni rolę jaką kochanek carycy wywarł w dziejach Rosji.

Przewrót pałacowy

Kiedy w 1740 roku zmarła caryca Anna, rządy w kraju, według jej woli, miał objąć kilkumiesięczny wówczas wnuk jej siostry Katarzyny, a syn córki Katarzyny, Anny i jej męża księcia brunszwickiego Antoniego Ulryka, Iwan IV. Regencję miał sprawować Biron. Ponieważ Iwan w chwili objęcia rządów miał zaledwie dwa miesiące, oznaczało to jakieś dwadzieścia lat Rosji pogrążonej w okrucieństwie regenta i marazmie politycznym. Na to nie chcieli pozwolić jego przeciwnicy. Na ich czele staną Burkhard Münnich. Birona aresztowano i skazano na śmierć. Wyrok jednakże wkrótce zmieniono na dożywotnie zesłanie w Pełymie. W rzeczywistości Biron przebywał tam zaledwie rok, po czym spędził dwadzieścia lat w Jarosławcu nad Wołgą, a w 1763 roku zwrócono mu nawet Kurlandię.

Regentką w tej sytuacji została matka Iwana VI, Anna. Szybko jednak szlachta z udziałem przeobrażeńskiego pułku gwardii uznała, że dalsze rządy Niemców w państwie rosyjskim są niedopuszczalne (teraz na czele stali Münnich i Heinrich Ostermann) i przygotowali spisek mający na celu wprowadzić na tron Elżbietę, córkę Piotra I.

Aby nikt nie przeszkodził im w przewrocie, Iwana VI wraz z rodzicami i siostrą wysłano do Rygi, a następnie do Chołomogorów. Tam też zmarła głowa "familii brunszwickiej", Antoni Ulryk. Anna, urodziwszy jeszcze kilkoro dzieci, zmarła także, a sam Iwan VI będący jedną z bardziej tragiczniejszych postaci w historii Rosji, został zamordowany podczas próby ucieczki z Schlüsselburgu w 1764 roku.

"Świta" Elżbiety

Tak jak czyniono o nie raz na łamach historii Rosji, Elżbieta najpierw rozwiązała problem opozycji. Ostermanna zesłano do Bieriozowa, gdzie umarł po kilku latach, a Münnicha do Pełymu, gdzie spędził dwadzieścia lat swojego życia.

Jak każda caryca i Elżbieta miała licznych kochanków, jednakże nie dorównując w liczbie i fantazji swojej następczyni, Katarzynie Wielkiej. Jednakże w przeciwieństwie do niej najbliższą osobą Elżbiety był jej mąż, syn ukraińskiego Kozaka, wyniesiony do rangi hrabiego, Aleksiej Razumowski. Otrzymał on od swojej małżonki liczne dobra ziemskie z tysiącami poddanych na nich. Także jego brat, Kiriłł, uzyskał znaczny awans społeczny na hetmana i prezydenta Akademii Nauk. Ważną postacią w państwie Elżbiety był także Piotr Szuwałow, który zajmował się polityką wewnętrzną, a jego brat Iwan został kuratorem moskiewskiego uniwersytetu i prezydentem Akademii Sztuk Pięknych. Polityka zagraniczna z kolei należała do kanclerza Aleksjieja Bestużewa-Riumina.

Polityka wewnętrzna

Przede wszystkim Elżbieta zlikwidowała wprowadzony przez Annę tzw. Gabinet. Był to organ złożony z trzech członków zwanych ministrami. Zastąpił on wprowadzoną przez Katarzynę I, Najwyższą Tajną Radę - sześcioosobowy organ doradczy. Senat odzyskał swoje dawne kompetencje. Aby usprawnić działający w państwie handel zdecydowała się na zniesienie ceł i opłat wewnętrznych. Dużo uwagi poświęcała też oświacie i kulturze, jak chociażby rozwijając Akademię Nauk, zakładając Akademię Sztuk Pięknych. Wówczas w Rosji działał jeden z wybitniejszych rosyjskich uczonych - Michaił Łomonosow. W 1747 roku przywrócono rangę hetmana na Ukrainie. Za panowania Elżbiety zbudowany został m. in. barokowy Pałac Zimowy, rezydencja carów w Petersburgu.

Trzeba także napomknąć o reformach Elżbiety dotyczących szlachty rosyjskiej. W 1758 roku zatwierdzono poprzednie dekrety, na mocy których majątkami zasiedlonymi oraz chłopami władać mogli jedynie ci ludzie, którzy pochodzili ze stanu szlacheckiego. A ponieważ rząd chciał (zresztą akcje podobne trwały jeszcze na długo przed i będą trwać na długo po Elżbiecie) zasiedlić masowo tereny Syberii, głównie te za Bajkałem, dlatego ustanowiono w 1760 roku, że zsyłać tam będzie się poddanych "za kradzieże, pijaństwo oraz inne nieprzyzwoite i zuchwałe postępki" - czyli praktycznie za wszystko, pod warunkiem że są oni zdolni do pracy i nie przekroczyli 45 roku życia.

Polityka zagraniczna

Podczas panowania Elżbiety w Rosji miała miejsce jedna z ważniejszych wojen w dziejach świata - wojna siedmioletnia. Rosja wmieszała się w nią w wyniku zerwania dotychczasowych sojuszy w Europie i wystawiła swoje wojska przeciwko Prusom i Wielkiej Brytanii. Aż do 1762 roku Rosja pozostawała w wojnie. Potem, kiedy na tronie zasiadał Piotr III, wielki zwolennik polityki proniemieckiej, Rosja podpisała osobny traktat pokojowy. Była to jedna z bardziej spektakularnych katastrof w dziedzinie polityki zagranicznej, którą odniosła Rosja, gdyż w chwili wycofania się z walk znajdowała się ona na zwycięskiej pozycji. Warunki pokoju dyktował... Fryderyk (ówczesny władca Prus). Śmierć Elżbiety w 1762 roku została później przez historyków uznana za tak zwany "cud domu brandenburskiego", ponieważ wojska rosyjskie były już o krok od zdobycia Berlina.

Następstwo tronu

Już w rok po objęciu tronu Elżbieta wskazała swojego następcę. Niefortunny wybór carycy padł na Karola Piotra Ulryka, syna jej siostry Anny, księcia holsztyńskiego. Młody, bo zaledwie czternastoletni książę przybył wówczas na dwór swojej ciotki. Jednakże jak ukaże nam historia, Piotr zapatrzony w pruskiego władcę, Fryderyka, sprowadził politykę zagraniczną kraju na złą drogę. Sam zresztą był władcą nieudolnym i ciągle dziecinnym. Ciekawe, co by się stało z Rosją, gdyby nie jego żona, żądna władzy, Zofia Augusta Anhalt-Zerbst, późniejsza Katarzyna II...