Sobór w Trydencie

W miarę rozwoju myśli reformacyjnych w Kościele katolickim ugruntowywało się stwierdzenie, że jednak niektóre reformy są niezbędne. Właśnie po to w 1545 roku we północnowłoskim mieście, Trydencie, zebrał się XIX sobór powszechny, czyli wielki zjazd biskupów pod przewodnictwem papieża - wówczas Pawła III. Obrady z przerwami trwały osiemnaście lat. Zakończono je w 1563 roku za papieża Piusa IV. Podczas soboru uchwalono wiele ustaw. Przede wszystkim skrytykowano poglądy i naukę Marcina Lutra, uznając ją za herezję. Uporządkowano administrację kościoła, zabraniając, aby jeden biskup kierował wieloma diecezjami. Msze święte miały być odprawiane tylko po łacinie (to obowiązywało aż do II wojny światowej), według jednolitego wzoru. Powołano seminaria duchowne w trosce o wykształcenie kleru. Potwierdzono także, że papież jest głową Kościoła i najwyższym autorytetem w sprawach religijnych. Wzmocniono dyscyplinę w Kościele oraz moralność duchownych. W 1564 roku spisano główne dogmaty Kościoła katolickiego "Trydenckim wyznaniu wiary". Sobór w Trydencie pozwolił przetrwać okres Reformacji Kościołowi katolickiemu.

Indeks Ksiąg Zakazanych (Index librorum prohibitorum)

Opracowany w 1564 roku Indeks Ksiąg Zakazanych był to urzędowy wykaz dzieł zakazanych do czytania i potępionych przez Kościół rzymskokatolicki, pod groźbą ekskomuniki. Obowiązywał aż do 1966 roku. Na indeksie znajdowały się dzieła, m.in.: Kopernika ("O obrotach sfer niebieskich" - zamieszczony tam w latach 1616-1828), Kartezjusza, Balzaka, Bruno, Frycza-Modrzewskiego, Hugo, Kanta, Woltera, Pascala, Słowackiego, Mickiewicza oraz wielu innych znanych uczonych i pisarzy. Najczęściej dzieła te zostały palone publicznie, aby podkreślić sprzeciw Kościoła do ich publikacji. Przez to dzisiejsza kultura nie ma wielu znakomitych pozycji.

Inkwizycja

W czasie kontrreformacji wzmogła się działalność instytucji, powołanej w 1542 roku, a działającej już od XIII wieku, która zajmowała się sądzeniem osób podejrzanych o herezję, czyli poglądy sprzeczne z założeniami wiary Kościoła, byłą to inkwizycja, nazywana także Świętym Oficjum. W jej skład wchodziło sześciu kardynałów upoważnionych do wyznaczania trybunału złożonego z dominikanów. Wśród nich najbardziej brutalnym był Tomas Torquemada, który skazał na śmierć ponad 9 tysięcy osób. Wcześniej terenami jej działań była tylko Hiszpania, a w XVI wieku rozszerzyła się na wszystkie kraje Europy. Od 1543 powierzono biskupom nadzór nad drukarniami. Tępiła wszelkie przejawy samodzielnej, oryginalnej myśli w tym także naukowej. Skazywano nie tylko osoby bezpośrednio podejrzewane o głoszenie herezji, ale także te, które broniły heretyków. Od jej wyroku nie było odwołania.

Zakon jezuitów

Zakon jezuitów (Towarzystwo Jezusowe) został założony przez Hiszpana, Ignacego Loyolę w 1534 roku. Odegrał on znaczną rolę podczas kontrreformacji. Był to zakon o szczególnym charakterze, znacznie wyróżniający się spośród innych. Zakonnicy składali cztery śluby: ubóstwa, czystości, posłuszeństwa oraz bezwzględnego posłuszeństwo papieżowi. Był to zakon elitarny: należeli do niego nieliczni, wybrani ludzie. Nie zamykano jego członków w klasztorach, ale "wysyłano" do społeczeństwa. Jezuici szczególnie odznaczyli się w dziedzinie oświaty. Założyli i prowadzili szkoły: średnie zwane kolegiami oraz wyższe - akademie. Uczyli w nich przede wszystkim języka łacińskiego i religii, pomijając nauki przyrodnicze, humanistyczne, język ojczysty. Wychowywali młodzież w nietolerancji religijnej i uległości Kościołowi. Metody nauczania, wykorzystywane przez jezuitów czerpano z doświadczeń renesansowych gimnazjów, opierających swój program na renesansowym modelu wykształcenia.

Plusy działania Towarzystwa Jezusowego: utrwalili wiarę katolicką wśród licznych narodów, adaptując elastycznie swój program do lokalnych warunków. Do kolegiów jezuickich uczęszczali także innowiercy, traktowani dość tolerancyjnie. Do minusów na pewno należy zaliczyć ich poświęcenie kontrreformacji. Pod wieloma względami działalność antyreformacyjna okazywała się nietolerancyjną lub nawet wrogą w stosunku do innowierców. Jezuici działali w dwojaki sposób: poprzez przymus (inkwizycja, indeksy ksiąg zakazanych) oraz poprzez przyciąganie wiernych do Kościoła katolickiego (temu drugiemu celowi służyć miało bogactwo sztuki sakralnej i kształtowanie się nowego typu religijności).