Wystąpienie Marcina Lutra

W 1517 roku w związku z budową kościoła Św. Piotra w Rzymie papież ogłosił, że kto dopełni ustalonych obrzędów religijnych i złożył ofiarę pieniężną, otrzyma odpust. Pismo odczytywane w czasie mszy w kościołach całej Europy wywołało znaczny protest. Szczególne głosy sprzeciwu podniosły się w Niemczech.

31 października 1517 roku w mieście nad Łebą, Wittenbergi, na drzwiach jednego z kościołów wywieszono pismo składające się z 95 tez, w których skrytykowano Kościół, a w szczególności postępowania duchownych i sprawę odpustu, którymi ostatnimi czasy zaczął handlować dominikanin J. Tetzela. Autorem tez był Marcin Luter, zakonnik niemiecki i profesor uniwersytetu wittenberdzkiego. Papież potępił jego czyn, wezwał do siebie Lutra i kazał mu je odwołać. Luter nie ugiął się jednak pod prośbą papieża. "Trwam przy swoim i inaczej nie mogę".

W 1521 roku spalił publicznie Bullę Exurge Domine - pismo, w którym papież przekonywał Lutra do zmienienia swoich poglądów. Następnie, niezadowolony z działań Lutra, Leon X nałożył na niego klątwę (ekskomunikę). W końcu na mocy edyktu wormackiego skazano Lutra na banicję. Wkrótce luteranizm zyskały wielu zwolenników, szczególnie wśród władców licznych państw, na które wówczas dzieliły się Niemcy, oraz znaczna część mieszczaństwa i chłopów, którym dokuczała szczególnie płacona na Kościół dziesięcina.

Sejm w Spirze

W 1529 roku na sejmie w Spirze wielu zwolenników (zaliczało się do nich sześć księstw i czternaście miast Rzeszy Niemieckiej) nauk Lutra sprzeciwiło się poglądom wiary katolickiej. Stanowi to początek religii protestanckiej, której nazwa właśnie wywodzi się od tego protestu luteranów, odrzucającej zwierzchnictwo papieża i nawiązującej w swych doktrynach do samodzielnego studiowania tekstu Pisma Św.

Pokój w Augsburgu

W wyniku Reformacji wykształciły się dwa odłamy: radykalny, czyli chłopi, oraz umiarkowany, czyli książęta. Doszło do wojny chłopskiej w latach 1524-25, przez co pogorszyła się ich sytuacja w kraju. Wystąpienie Lutra doprowadziło do liczny wojen między luteranami a katolikami. Doprowadziło to do podpisania przez cesarza rzeszy, Karola V, w 1555 roku pokoju w Augsburgu. Na jego mocy religię w państwie mógł wybierać tylko i wyłącznie władca, natomiast poddani jego musieli się dostosować do woli monarchy. W konsekwencji dał się coraz bardziej odczuć rzeczywisty podział Rzeszy. Oprócz przedstawionego wcześniej podziału politycznego, nastąpił także religijny: północna i wschodnia część kraju przyjęła luteranizm, a południowa i zachodnia pozostała katolicka. Pokój w Augsburgu wcielił w życie zasadę "cuius regio, eius religio" ("czyj kraj, tego religia") oraz zrównoważył religię luterańską z katolicką. Jedynym znakiem katolickiej przewagi było prawo o tzw. rezerwacjach kościelnych, pozbawiające dygnitarzy duchownych, którzy po 1552 przeszli na luteranizm, wszelkich beneficjów kościelnych jako nie podlegających sekularyzacji.

Zasady wiary
» Jedynym źródłem wiary jest Biblia, a szczególnie Ewangelie.
» Każdy może sam interpretować Biblię - do tej pory to Kościół narzucał jej interpretację.
» Każdy wierzący ma dostęp do Boga i wiary.
» Odrzucono rolę papieża, biskupów i kapłanów, gdyż uważano instytucje duchowne za niepotrzebne.
» Nie uznawano kultu świętych, obrazów i relikwii.
» Uproszczono obrzędy religijne.
» Zniesiono sakrament, pozostawiając jedynie chrzest i komunię.
» Zlikwidowano celibat osób zakonnych.
» Mszę świętą i większość doktryn uważano za wymysły Kościoła.
» Zbawianie ludzi opiera się jedynie o zbawczą śmierć Jezusa Chrystusa, a nie dobre uczynki ludzi.
» Powołuje predykantów, czyli nauczycieli, których zadaniem było nauczanie prawd wiary zgodnych z Biblią i "Dużym katechizmem" Lutra, oraz udzielanie sakramentów.
» Do nabożeństw wprowadzono język ojczysty zamiast łaciny .
» Muzykę organową zastąpiono chóralnym odśpiewaniem psalmów.
» Broni doktryny o obecności ciała i krwi Chrystusa w chlebie i winie konsekrowanych podczas uczty eucharystycznej, przy czym obecność tę pojmuje jako współistnienie postaci eucharystycznych z fizycznym ciałem Chrystusa.
» Luteranów nazywano ewangelikami lub protestantami.