Teatr

Greckie teatry umieszczone były na wolnym powietrzu, na stokach wzgórz. Aktorzy występowali na niskim podeście, chór na okrągłym placyku. Teatr zamknięty był niskim budynkiem, z którego wychodzili aktorzy i do którego umocowywano dekoracje. Dostęp do wszystkich rzędów zapewniały promieniście biegnące schody. Grecy potrafili wznosić takie teatry, w którym widzowie siedzący na najwyższych rzędach słyszeli słowa wypowiedziane szeptem na dole. Teatry przystosowane były do przyjęcia wielkiej liczby ludzi, nawet około 15 tysięcy. W porównaniu dzisiejsze teatry nie pomieszczą tysiąca ludzi.

Przygotowania do Wielkich Dionizji

Ateński teatr ożywał raz do roku, pod koniec marca, gdy to odbywały się w nim Wielkie Dionizje - święto na cześć boga Dionizosa. Do Aten chcieli dostać się wówczas wszyscy Grecy. Przybywali wieśniacy z okolicznych wiosek, a do ateńskiego portu Pireusu przybywały liczne statki, na pokładach których znaleźli się Grecy z innych państw-miast. Wszyscy oni nie mogli doczekać się znakomitych przedstawień w ateńskim teatrze. Przygotowania czyniono od wielu miesięcy. Najpierw odpowiedni urzędnik decydował czyje sztuki zostaną wystawione, potem wybierał zamożnych obywateli, którzy pomagali autorowi w przygotowaniach. Następnie zaczęła się już praca aktorów: musieli wyuczyć się swojego tekstu na pamięć, umieć go wyraźnie powiedzieć i zagrać odpowiednia scenę. Na scenie oprócz głównych trzech aktorów (byli to mężczyźni) znajdował się również chór, składający się z kilkunastu młodych mężczyzn, którzy śpiewali i tańczyli podczas przedstawienia. Kobiety nie miały prawa do występu. Zresztą zwyczaj ten panował jeszcze długo po upadku potęgi antycznej Grecji. Dla aktorów szyto specjalne stroje, wytwarzano odpowiednie buty (na koturnach, by byli lepiej widoczni), dekoracje, wyszukiwano muzyków, którzy potrafiliby zagrać na flecie czy lirze. Aktorzy musieli mieć także maski, które wyrażały charakter danej postaci.

Przebieg Wielkich Dionizji

Dzień 1:    Święto zaczynała wielka procesja przemierzające całe miasto. Ludzie na jej czas ubierali się w odświętne stroje, zakładali na głowy wieńce, śpiewali i tańczyli. Do teatru wnoszono posąg Dionizosa, aby nie ominęły boga wszystkie przedstawienia. Następnie składano mu w ofierze zwierzęta. Na koniec pierwszego dnia wybierano komisję, która miała za zadanie oceniać wszystkie wystawiane przedstawienia i wyłonić to najlepsze.
Dzień 2, 3, 4:    Drugiego dnia wszyscy o świcie gromadzili się w teatrze. Aby przedostać się do wewnątrz teatru trzeba było przecisnąć się przez wielki tłum ludzi. Każdy bowiem chciał zająć jak najlepsze miejsce, a nie było wówczas rezerwacji. Wszystkie miejsca były wole, oprócz pierwszych rzędów przeznaczonych dla specjalnych gości, urzędników, dostojników państwowych. Wszyscy przychodzili z poduszkami, piciem, jedzeniem, gdyż spędzali w teatrze wiele godzin, czasem zostawali tam do zachodu słońca. Za wstęp płacono niewielkie opłaty, ale za wstęp dla najbiedniejszych płaciło państwo (!). Ustawę w tej sprawie wprowadzono niegdyś na zgromadzeniu ludowym na wniosek wysunięty przez Peryklesa. W drugim, trzecim i czwartym dniu Dionizji przedstawiano na scenie utwory tragiczne. Aktorzy wygłaszali podczas nich przemówienia na temat ludzkiego postępowania. Zastanawiali się nad stosunkiem człowieka do bogów i obowiązków obywatelskich. Każdego dnia wystawiano po cztery sztuki jednego autora.
Dzień 5:    Piątego dnia zmienił się repertuar, zaczęto przedstawiać komedie, w których wyśmiewano sławne osobistości, najważniejszych dostojników państwowych. Ukazywano w nich również wady greckiego społeczeństwa, jego słabości i ułomności. Krytykowano postanowienia zgromadzenia ludowego i urzędników. Panowała wówczas nieograniczona wolność słowa. Pod koniec występów komisja udawała się na naradę i wybierała najlepszą wystawioną sztukę. Nagrodą był wieniec z bluszczu, rośliny poświęconej Dionizosowi, czym jednoznacznie kończono obchody Wielkich Dionizji.

Najwybitniejsi dramatopisarze

W V wieku p.n.e. tworzyli najbardziej znani dramaturdzy greccy, których utwory przedstawiane są nawet na deskach teatru dwudziestego pierwszego wieku. Byli to:

Sofokles (496 - 406 p.n.e.)
Jeden z trzech wielkich tragików greckich okresu klasycznego. Urodzony w podateńskiej wsi Kolonos w zamożnej rodzinie mieszczańskiej, otrzymał staranne wykształcenie. W młodości zdobywał odznaczenia na zawodach sportowych, występował jako aktor, odznaczył się muzycznym talentem. Grając na lirze, przewodził chórowi śpiewającemu dziękczynny hymn po bitwie pod Salaminą. Świadek i współtwórca największego rozkwitu kultury i demokracji ateńskiej za czasów Peryklesa, należał do grona jego przyjaciół. Sam sprawował ważne funkcje polityczne: przewodniczący kasy Ateńskiego Związku Morskiego, dwukrotny strateg, jeden ze specjalnych doradców po klęsce sycylijskiej. Przyjaźnił się z Herodotem, założył pierwsze w dziejach stowarzyszenie intelektualistów - związek skupiony wokół kultu Muz.
Sofokles był autorem około 123 sztuk, w których najbardziej znanymi są: "Antygona", "Król Edyp", "Edyp w Kolonos", "Trachinki" (nawiązanie do historii Dejaniry i podarowanej przez nią Heraklesowi nasyconej śmiertelnym jadem koszuli), "Elektra" (tragiczne losy dzieci Agamemnona), "Filoktet" (historia pokąsanego przez węża, porzuconego przez przyjaciół Filokteta, właściciela łuku gwarantującego zwycięstwo Greków w wojnie trojańskiej).

Ajschylos (525 - 456 p.n.e.)
Najstarszy z trzech wielkich dramaturgów ateńskich. Uważany za twórcę klasycznej tragedii, trzynaście razy zwyciężał w konkursach dramatycznych (agonach). Pochodził z zamożnej arystokratycznej rodziny, w młodości przeżył obalenia tyranii i ustanowienie demokracji, zapoczątkowanej reformami Klejstenesa w 510 roku p.n.e. W 35 roku życia walczył przeciwko Persom pod Maratonem, prawdopodobnie brał także udział w drugiej wojnie perskiej, w bitwach pod Salaminą i Platejami. Trzykrotnie odbywał podróż na Sycylię, tam też zmarł.
Napisał około 70 tragedii i 20 dramatów satyrowych. Uważany jest za autora: "Błagalnice" (tragedia o Danosie i jego 50 córkach), "Persowie" (dramat historyczny), "Siedmiu przeciw Tebom", "Prometeusz w okowach", "Oresteja" (trylogia oparta na micie rodu Pelopidów).

Eurypides (ok. 485 - 406 p.n.e.)
Ostatni z trzech i "najtragiczniejszy", jak nazwał go Arystoteles, z wielkich tragików okresu klasycznego. pochodził z wyspy Salaminy, gdzie jego ojciec posiadał majątek ziemski i gdzie Eurypides często przebywał, tworząc i studiując w jaskini skalnej z widokiem na morze. Pełnił też funkcję kapłana Zeusa w posiadłości ojca - Flyi. Był człowiekiem wykształconym, znał ateńskich filozofów, jako proksenos Magnezji (honorowy przedstawiciel miasta) odwiedzał Ateny perykleskie w okresie ożywionych sporów intelektualnych prowadzonym między innymi przez sofistów i Sokratesa, co ukształtowało jego realistyczny światopogląd, także sceptyczny wobec religii i bogów, oparty o intelektualizm i krytycyzm, ale także pesymizm wobec istnienia i sensu życia. Eurypides był również pacyfistą oraz zdecydowanym przeciwnikiem tyranii i oligarchii. Ostatnie lata życia spędził w Macedonii, na dworze znanego mecenasa, króla Archelaosa, gdzie zginął rozszarpany przez królewskie psy.
Twórczość Eurypidesa: "Cyklop" (dramat satyrowy będący udramatyzowaną przygodą Odyseusza z Cyklopem); dramaty o kobietach z pogłębionym portretem psychologicznym: "Alkestis", "Medea", "Hipolit uwieńczony", "Hekabe", "Andromacha"; dramaty o tematyce patriotycznej, napisane w czasie wojny peloponeskiej: "Heraklidzi", "Błagalnice", "Herakles szalejący", "Trojanki" (tragedia ginącej Troi uwidoczniona w cierpieniu kobiet); dramaty oparte na sensacyjnej intrydze i pogłębionych psychologicznie portretów bohaterów: "Elektra", "Helena" "Ifigenia w Taurydzie", "Orestes", "Ifigenia w Aulidzie", "Felicjanki i Bakchantki".

Arystofanes (446 - 385 p.n.e.)
Komediopisarz grecki, najznakomitszy przedstawiciel komedii staroattyckiej. Pochodził z rodu drobnych właścicieli ziemskich, a jego twórczość przypada na okres wojny peloponeskiej i kryzysu demokracji ateńskiej. W konkursach dramatycznych (agonach) brał udział już jako nieletni, prezentując utwory pod nazwiskami znanych autorów, Filonidesa i Kallistratosa. W późniejszym czasie wygrał wiele konkursów pod własnym nazwiskiem.
Arystofanes napisał 40 komedii, z których przetrwało jedynie 12. Były to: "Babilończycy" (krytyka współczesnego polityka greckiego, przeciwnika Peryklesa, "Pokój i Acharnejczyki" (opisał poglądy pacyfistyczne), "Rycerze" (krytyka Kleona), "Chmury" i "Osa" (krytyka współczesnych filozofów i Sokratesa), "Ptaki" (komedia fantastyczna, akcja rozgrywa się w powietrznym państwie ptaków), "Lizystrat i Tesmoforie" (krytyka twórczości Eurypidesa), "Żaby" (krytyka trzech wielkich dramaturgów greckich: Ajschylosa, Sokratesa, Eurypidesa), "Sejm niewieści", "Bogactwo".